با ملاتونین به جنگ با بی خوابی برویم

با ملاتونین به جنگ با بی خوابی برویم

سلامانه: ملاتونین، مانند تیروکسین و انسولین یک هورمون است که از اسید آمینه تریپتوفان ساخته و از غده پینه آل ترشح می­شود. این هورمون درون خون و مایع مغزی نخاعی ترشح و از آن طریق به تمام بدن منتشر می­شود. این ماده روی مغز موثر بوده و در تنظم خواب و ریتم خواب - بیداری (ریتم سیرکادین) نقش دارد.

تاریخچه : مطالعات زیادی از سال 1917روی این غده انجام شده است. در تحقیقات مختلف ارتباط این غده با دستگاه تولید مثل و بلوغ زودرس ثابت شده است. این هورمون از 5- ان- استیل تریپتوفان تشکیل می­شود. این غده ارتباط کمی با مغز داشته و بیشتر با اعصاب سمپاتیک محیطی در ارتباط است. همچنین ملاتونین یک ماده مهارکننده غدد جنسی است. نور در سنتز ملاتونین نقش دارد؛ البته نوری که از طریق اعصاب چشم و اعصاب محیطی سمپاتیک دریافت می­شوند. اعصاب سمپاتیک توسط ماده نوراپی نفرین فعال شده و با تحریک گیرنده­های بتا، باعث تولید مادهCyclic AMP توسط غده پینه آل می­شود. در ناحیه هیپوتالاموس، منطقه­ای بنام هسته­ سوپراکیاسمایی وجود دارد که تحت تاثیر سیکل تاریکی - روشنایی است و سیگنال­هایی را به غده پینه آل فرستاده و باعث تولید ملاتونین می­شود. اکثر این سیگنال­ها در شب تولید شده و مقدار پلاسمایی ملاتونین در شب10برابر مقدار آن در روز است. سیکل ترشح ملاتونین از ساعت 11 شب الی 7 صبح بوده و باعث ایجاد و تنظیم سیکل خواب - بیداری  یا شبانه - روز می­شود. در صورت به هم خوردن این سیکل، حدود 5 تا 7 روز طول می کشد تا ملاتونین دوباره این سیکل را تنظیم کند. به طور کلی ملاتونین روی ایجاد خواب و بلوغ موثر است اما نوع دارویی آن روی سیستم تولید مثل تاثیری ندارد. مطالعات اخیر نشان داده­اند که ملاتونین در القای شروع خواب و حفظ ادامه آن نقش دارد و نیز در ایجاد و کنترل سیکل خواب - بیداری ( سیرکادین ) نیز موثر است. به علاوه ملاتونین دارای اثرات آنتی اکسیدانی است، همچنین در کند کردن روند پیری، مهار رشد سرطان و درمان افسردگی کاربرد دارد.  

سنتز و متابولیسم ملاتونین : تقریبا تمام ملاتونین تولید شده در بدن توسط غده پینه آل، از اسید آمینه ضروری تریپتوفان تولید می­شود. مقادیر کمی از ملاتونین نیز در شبکیه چشم، غده اشکی و سلول­هایی به نام انتروکرومافین در روده­ها وجود دارد. چون غده پینه­آل خون­رسانی جداگانه­ای از مغز دارد، پس به طور مستقیم اسید آمینه تریپتوفان را جذب کرده و تحت اثر آنزیمی به نام تریپتوفان هیدروکسیلاز آن را تبدیل به 5- هیدروکسیلات تریپتوفان می­کند. این ماده مجددا تحت اثر آنزیم ال- آمینو اسید دکربوکسیلاز، دکربوکسیله شده و تبدیل به 5- هیدرو­کسی تریپتوفان و سروتونین می­شود.

در طول روز، سروتونین در سلول­های غده پینه آل ذخیره شده و در معرض آنزیم­ها نخواهد بود. در هنگام شب پیام­های سمپاتیکی تحت اثر ماده نوراپی نفرین در غده پینه آل افزایش یافته و در نتیجه سروتونین در دسترس متابولیسم داخل سلولی قرار می­گیرد. در همین زمان نوراپی نفرین آنزیم­ها را فعال کرده، به ویژه ان ـ استیل ترانسفراز (SNAT) و هیدروکسی ایندول ـ او ـ متیل ترانسفراز که در نهایت سروتونین را به ملاتونین تبدیل می­کند. در نتیجه سطح ملاتونین غده پینه آل چند برابر بالا می­رود. بعد از آن ملاتونین در خون و مایع مغزی نخاعی منتشر شده و به سرعت سطح پلاسمایی آن از 10-2 پیکوگرم بر لیتر به 200-100 پیکوگرم بر لیتر می­رسد و چون این هورمون محلول در چربی است، به راحتی از سد خونی مغز عبور کرده و در خون توسط اتصال به آلبومین منتقل می­شود. مقدار 2 تا 3 درصد از ملاتونین توسط ادرار و بزاق دفع شده و از این طریق می­توان سطح پلاسمایی آن را تعیین کرد.

گیرنده­های ملاتونین: ملاتونین سه نوع گیرنده دارد که شامل MT1 ( در هسته­ سوپرا­کیاسمایی هیپوتالاموس، غده هیپوفیز و عروق خونی قلب )، MT2 ( در شبکیه چشم و هیپو­کامپ) ، MT3 (در کلیه، مغز و ارگان­های محیطی) هستند. گیرنده MT1 در هسته سوپراکیاسمایی باعث اثر مهاری ملاتونین روی نورون­های آن در طول زمان شب شده که منجر به اثر خواب آور ملاتونین می­شود و گیرنده MT2 باعث ایجاد سیکل شبانه - روز در بدن می­شود.

سیکل شبانه - روز (سیرکادین) : این سیکل توسط کاهش میزان ملاتونین در پلاسما و ادرار در طول روز ایجاد می­شود. مقدار ملاتونین در طول شب افزایش یافته و اوج آن در نیمه شب بین ساعت 11 تا 3 بعد از نیمه شب است و قبل از ایجاد روشنایی مقدار آن کاهش می­یابد. میزان غلظت پلاسمایی ملاتونین تحت تاثیر سیکل سیرکادین و سن فرد و ترشح آن از غده پینه آل است و در کبد تجزیه و تخریب می­شود.

تاکنون هیچ منشاء غذایی مناسبی که بتواند مقدار ملاتونین پلاسما را تا حد قابل قبولی بالا ببرد، یافت نشده است.

تاثیر سن بر ترشح ملاتونین : سطح ترشح ملاتونین در سنین مختلف متفاوت است و از سه تا چهار ماهگی ترشح آن شروع می­شود. در یک تا سه سالگی به سرعت مقدار آن بالا رفته­، در زمان بزرگسالی مقداری از ترشح آن کاهش یافته و سپس پایدار می­شود. با افزایش بیشتر سن، میزان آن مجددا کاهش یافته و در سن70 سالگی به یک چهارم یا کمتر از میزان آن در دوره جوانی می­رسد. این کاهش شاید پیشرونده باشد و باعث رسوب کلسیم در غده پینه آل شود که علت آن، از بین رفتن بافت­های مترشحه ملاتونین در غده پینه آل است.

اثر داروها روی ملاتونین: برخی دارو­ها مانع انتقال پیام رسان­ها به غده پینه آل می­شوند. از جمله آنها پروپرانولول از گروه داروهای بتا بلاکر است. مصرف مقادیر بالای ملاتونین تا حدود80 میلی­گرم، باعث آرامش زیاد­، افزایش پرولاکتین سرم­ و کاهش دمای بدن می­شود. زیست دسترسی آن در افراد مختلف متفاوت است و بستگی به عملکرد کبدی فرد بستگی دارد؛ به طوری که با مصرف فرم دارویی ملاتونین، غلظت خونی آن در افراد پیر بیشتر از افراد جوان بالا می­رود. این مساله در تعیین میزان دوز درمانی آن در افراد مخلتف قابل توجه است. چون ملاتونین یک هورمون محلول در چربی است، همراه کردن آن با دانه­های روغنی مناسب­تر است. به صورتی که 05/0 میلی­گرم ملاتونین به این شکل می­تواند بالاترین غلظت پلاسمایی آن را که حدود 118 پیکوگرم بر لیتر است ایجاد کند؛ ولی در استفاده از فرم کریستال سلولزی ملاتونین، 3/0 میلی­گرم از آن سطح ملاتونین را تا 105 پیکوگرم بر لیتر بیشتر بالا نمی­برد.

اثرات درمانی ملاتونین دارویی : چون ملاتونین یک مکمل غذایی و غیر سمی است، افزایش دوز آن خطری ندارد و می­توان سطح خونی آن را تا 60 برابر بالا برد و از دوزهای 10-1 میلی­گرم استفاده کرد.  میزان دوزی از آن که باعث خواب در بالغین جوان می­شود، 3/0- 1/0 میلی­گرم و برای ایجاد سیکل خواب – بیداری دوز 5/0- 3/0 میلی­گرم مناسب است.

 نقش ملاتونین در خواب : ملاتونین باعث کاهش زمان به خواب رفتن، افزایش کیفیت خواب و افزایش کل زمان خواب می­شود. البته اثر آن به طور غیر مستقیم از طریق کنترل چرخه سیرکادین اعمال می­شود. بر اساس مطالعه­ای که در سال 1997 انجام شده، ملاتونین دارای اثرات تسکینی­­، ایجاد خستگی­­، کاهش هوشیاری­­، افزایش زمان ایجاد واکنش­­، کاهش زمان به خواب رفتن، افزایش کیفیت خواب و افزایش کل زمان خواب است. تحقیقاتی که شامل 17 مطالعه در مورد اثرات ملاتونین در خواب است نشان می­دهد که بهترین اثر آن در اختلال ناشی از سفرهای طولانی بین قاره­ای بوده و باعث اصلاح ریتم شبانه - روز می­شود. در بی­خوابی ناشی از بیماری­های اعصاب، ملاتونین اثر خاصی را نشان نداده است. مصرف ملاتونین در روز میزان خونی آن را به طور گذرا افزایش داده و می­تواند در کاهش زمان به خواب رفتن در بعد از ظهر و عصر تاثیر بگذارد. در اختلال خواب ناشی از کارهای شیفتی و سفرهای بین قاره­ای، مصرف ملاتونین در نزدیک غروب و تاریک شدن هوا­ (وقتی ترشح ملاتونین داخل بدن آغاز می شود­)، می­تواند باعث کاهش زمان به خواب رفتن و حفظ خواب شود. در افرادی که به علت افزایش سن دچار بی­خوابی هستند ملاتونین باعث کاهش زمان به خواب رفتن، افزایش کیفیت خواب شده و بهترین دوز مصرفی آن 3 /0میلی­گرم است. ملاتونین روی ساختار خواب اثر طولانی مدت ندارد و توانایی­های شناختی فرد را در صبح روز بعد کاهش نمی­دهد. در افراد بالای50 سال که مشکل جدی در کیفیت خواب دارند، ملاتونین باعث بهبود کیفیت خواب به ویژه قسمت میانی خواب شبانه شده و مقدار موثر آن 6/0 میلی­گرم است.

انواع ملاتونین: دو نوع ملاتونین مصنوعی وجود دارد نوع اول آن به نام Melatonin که در امریکا برای درمان بی­خوابی مزمن مصرف می­شود اما در اروپا ملاتونین هنوز به صورت مکمل غذایی مصرف ندارد. نوع دوم آن به نام Tasimelton  جهت درمان بهبود زمان به خواب رفتن، به ویژه در اختلال خواب ناشی از سفرهای بین قاره­ای و اختلال خواب ناشی از کارهای شیفتی مصرف دارد و باعث کاهش زمان به خواب رفتن و تنظیم سیکل شبانه - روز خواهد شد. در افراد نابینا که اختلال در ترشح هماهنگ ملاتونین دارند، این هورمون می­تواند باعث تنظیم سیکل شبانه - روز و ایجاد خواب در آنها شود.

اثرات آنتی اکسیدانی ملاتونین:

ملاتونین دارای اثر آنتی اکسیدانی بوده، بیشترین اثر آن روی بیماری­های مربوط به سن است (مانند گرفتگی عروق خونی قلب، سرطان­ها و بیماری آلزایمر)، اما این اثر ضعیف است چون اثرات آنتی اکسیدانی آن نیاز به دوزهای بالا دارد. همچنین اثر ضد پیری ملاتونین تحت بررسی است. در افرد مبتلا به دمانس، میزان ترشح ملاتونین پایین تر از افراد مسن است. اما درمان با ملاتونین اثری در بهبود وضعیت آنها ندارد. در بیماری فشارخون شبانه، ملاتونین باعث کاهش فشار خون شده و آن را به میزان 6 میلی­متر جیوه کاهش می­دهد اما این کاهش در طول روز اتفاق نمی­افتد. چون ملاتونین در اکثر کشورها جزء دارو های رسمی نیست و اغلب با مقادیر بالا مصرف می­شود و تاکنون هیچ گونه عوارضی از آن دیده نشده، مصرف آن کاملا بی ضرر است. مصرف ملاتونین در بی­خوابی ناشی از افزایش سن با مشکل در کیفیت خواب با مقدار 3/0 میلی­گرم توصیه می­شود (در افراد با وزن کمتر از 54 کیلوگرم 2/0 میلی­گرم توصیه شده). اگر بعد از یک هفته مصرف ملاتونین، بی­خوابی کمتر نشد و یا زمان به خواب رفتن در شب کاهش نیافت مقدار آن باید دو برابر شود و اگر بیمار اول پاسخ اولیه به دارو داشت اما بعد از چند هفته پاسخ به درمان متوقف شد، دارو را باید یک دوره قطع کرد و بعد دوباره با همان دوز قبلی آغاز نمود. در بیماران مبتلا به تشنج و یا افرادی که داروهای ضد انعقاد مصرف می­کنند و همچنین در کودکان، منع مصرف ملاتونین وجود دارد.

ارسال برای یک دوست
۰ ۰ آیا این خبر را می پسندید؟
نظر دهید
CAPTCHA Image reload
لطفا عددی را که تصویر بالا می بینید را وارد نمایید.